Phụ tử

 Vị thuốc Phụ tử là rễ củ con của cây ô đầu phơi hay sấy khô.

Trên thế giới, cây Ô đầu phân bố rải rác ở vùng ôn đới ấm Bắc bán cầu như Ấn Độ, Trung Quốc. Tại Việt Nam, cây cũng đã bắt đầu được trồng ở Sa Pa, Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang.

Rễ củ thu hoạch vào mùa thu (khoảng vào tháng 8, trước khi hoa nở), khi trời nắng ráo, đào về, loại bỏ rễ củ mẹ và rễ tua, thu lấy rễ củ con (do đó có tên là Phụ tử). Sau đó rửa sạch chế biến thành Diêm phụ tử, Hắc phụ tử, Bạch phụ tử. Quy trình chế biến thường khá cầu kỳ với nhiều bước khác nhau để làm giảm độc tính của thuốc.

Công dụng của phụ tử theo Y học hiện đại.

1. Kháng viêm.

Thuốc sắc Phụ tử cho động vật viêm khớp uống hoặc chích màng bụng đều có tác dụng chống viêm rõ rệt.

2. Tác dụng nội tiết.

Một số thí nghiệm cho thấy thuốc có tác dụng làm tăng tiết hormon vỏ tuyến thượng thận và tăng chuyển hóa đường, mỡ và protein.

3. Ảnh hưởng lên hệ thần kinh trung ương.

 Acotinine trong phụ tử có tác dụng làm giảm phản xạ có điều kiện và không điều kiện, đồng thời làm giảm nồng độ ammoniac ở não (theo Trung Dược Học).

4. Vị thuốc có tác dụng làm tăng miễn dịch cơ thể (theo Sổ Tay Lâm Sàng Trung Dược).

5. Ảnh hưởng lên tim mạch.

Tăng huyết áp ở động vật được gây mê với liều lượng lớn, lúc đầu làm hạ sau lại làm tăng. Thuốc làm tăng lực co bóp cơ tim, tác dụng cường tim khá  rõ, tăng lưu lượng máu của động mạch đùi và làm giảm lực cản của động mạch, làm tăng nhẹ lưu lượng máu của động mạch vành và lực cản (theo Trung Dược Học).

Tác dụng của vị thuốc phụ tử theo Y học cổ truyền. Theo y học cổ truyền, phụ tử là vị thuốc có,

Tính vị: cay, đắng, ấm. Rất độc. Quy kinh tâm, phế, can, thận.

Tác dụng: khứ phong trừ thấp, tán hàn chỉ thống.

Chỉ định.

Chứng phong hàn thấp tý gây đau đầu, đau mỏi gân, cơ, xương, khớp, co ruỗi khó khăn, thường dùng với ma hoàng, bạch thược, hoàng kỳ như bài ô đầu thang.

Nếu do trúng phong, chân tay tê dại, cân mạch co rút thường dùng với nhũ hương, một dược, địa long như bài tiểu hoạt lạc đan.

Chứng sưng đau tinh hoàn, đau bụng do lạnh, chân tay lạnh có thể dùng đơn độc vị xuyên ô pha với mật để uống như bài đại ô đầu tiễn.

Điều trị ngoại thương gây đau, sưng nề thường dùng với nhũ hương, một dược, tam thất.

Chú ý: cấm dùng khi phụ nữ có thai. Không dùng cùng với bán hạ, qua lâu, bối mãu, bạch cập. Không nên dùng lâu, dạng tươi chỉ nên dùng ngoài.

Triệu chứng nhiễm độc Phụ tử: chảy nước miếng, buồn nôn, nôn, tiêu chảy, hoa mắt, chóng mặt, mạch chậm, khó thở, chân tay co giật, bất tỉnh, tiểu tiện mất tự chủ, huyết áp và nhiệt độ đều hạ thấp, rối loạn nhịp tim…

Cách xử lý khi nhiễm độc phụ tử:

Trên lâm sàng dùng Atropin liều cao để làm giảm triệu chứng, hồi phục điện tâm đồ.

Theo kinh nghiệm dân gian: hãm 5 đến 10 g Nhục quế cho uống. Nếu sau 15 phút không thấy bớt, cho uống thêm liều nữa. Hoặc Kim ngân hoa 80 g, Đậu xanh 80 g, Cam thảo 20 g, Sinh khương 20 g. Sắc, pha thêm đường uống.